هزار و یک شب (One Thousand and One Nights) یکی از متون ادبی چندملیتی است که زنان در آن حضوری روشن و فعّال دارند. قهرمان قصّه‌ها زنی با تدبیر و هوشیار است که با نقل قصّه‌هایی هوشمندانه، پادشاهی خودکامه و مستبد را به خودآگاهی می‌رساند.
هزار و یک شب نامی است که از زمان ترجمه تسوجی در دوره قاجار شهرت یافته و نام قدیم آن هزار افسان بوده است. نخستین ترجمۀ هزار و یک شب به زبان‌های اروپایی در قرن شانزدهم میلادی به دست آنتوان گالان به فرانسوی درآمد و در سال ۱۷۰۴ میلادی منتشر شد.
کتاب هزار و یک شب به سه نسخه دارد: نسخۀ هندی که پیش از دوره هخامنشی به زبان سانسکریت نوشته شد، نسخۀ ایرانی که ترجمه‌ای است از نسخه سانسکریت به فارسی باستان، و نسخۀ عربی که در دوران هارون‌الرشید از زبان پهلوی به عربی ترجمه شده است. می‌توان گفت در تمام ترجمه‌ها تعدادی داستان جدید به مجموعه اضافه شده ‌است.